Δικαίωμα εκλέγειν και εκλέγεσθαι
Η συνθήκη του Μάαστριχτ αναγνωρίζει στους ευρωπαίους πολίτες το δικαίωμα του εκλέγειν και του εκλέγεσθαι στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, καθώς και στις τοπικές εκλογές στο κράτος μέλος κατοικίας τους. Τα δικαιώματα αυτά καλύπτονται από την οδηγία 94/80/ΕΚ για τις δημοτικές και κοινοτικές εκλογές και την οδηγία 93/109/ΕΚ για τις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.
ΝΟΜΙΚΗ ΒΑΣΗ
Άρθρα 19 και 189 έως 191 της συνθήκης ΕΚ (ΣυνθΕΚ).
ΣΤΟΧΟΙ
Από το 1976 (πράξη της 20ής Σεπτεμβρίου 1976, όπως τροποποιήθηκε από την απόφαση 2002/772/ΕΚ, Ευρατόμ του Συμβουλίου της 25ης Ιουνίου 2002 και της 23ης Σεπτεμβρίου 2002), οι πολίτες της ΕΕ έχουν το δικαίωμα να εκλέγουν τους αντιπροσώπους τους στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στο κράτος του οποίου είναι υπήκοοι. Επιπλέον του δικαιώματος αυτού, η συνθήκη του Μάαστριχτ έδωσε σε όλους τους πολίτες κάθε κράτους μέλους της ΕΕ το δικαίωμα του εκλέγειν και του εκλέγεσθαι στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και στις τοπικές εκλογές στο κράτος μέλος κατοικίας τους ―ανεξαρτήτως του εάν έχουν την ιθαγένεια αυτού του κράτους― υπό τους ίδιους όρους που ισχύουν για τους υπηκόους του κράτους αυτού. Καταργώντας την προϋπόθεση της ιθαγένειας την οποία τα περισσότερα κράτη μέλη έθεταν μέχρι τότε για την άσκηση του δικαιώματος του εκλέγειν ή του εκλέγεσθαι, το δικαίωμα αυτό βελτιώνει τις προϋποθέσεις ένταξης των πολιτών της Ένωσης στη χώρα υποδοχής τους.
ΕΠΙΤΕΥΓΜΑΤΑ
A. Δικαιώματα σε σχέση με τις δημοτικές εκλογές
1. Αρχή
Η οδηγία 94/80/ΕΚ της 19ης Δεκεμβρίου 1994 (όπως τροποποιήθηκε από την οδηγία 93/30/ΕΚ του Συμβουλίου της 13ης Μαΐου 1996) για τα δικαιώματα σχετικά με τις δημοτικές και κοινοτικές εκλογές χορηγεί σε κάθε πολίτη της Ένωσης το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι στις δημοτικές εκλογές στο κράτος μέλος κατοικίας του, χωρίς αυτό να αντικαθιστά τα εκλογικά δικαιώματα στο κράτος καταγωγής του, κάτι που φυσικά παρέχει στους πολίτες της Ένωσης μεγαλύτερη ελευθερία.
2. Περιορισμοί
Προκειμένου να προστατεύσουν τα κυριαρχικά συμφέροντά τους, τα κράτη μέλη μπορούν να ορίσουν ότι μόνο ημεδαποί θα έχουν το δικαίωμα του εκλέγεσθαι σε θέσεις των εκτελεστικών οργάνων ενός κύριου οργανισμού τοπικής αυτοδιοίκησης. Σύμφωνα με ορισμένες εθνικές εκλογικές διατάξεις, η εν λόγω συμμετοχή σε εκτελεστικά όργανα περιλαμβάνει τις ψηφοφορίες σε επιμέρους δημοψηφίσματα, που διακρίνονται από τις γενικές εκλογές για την ανάδειξη των αρχών τοπικής αυτοδιοίκησης. Ωστόσο, η δυνατότητα των υπηκόων άλλων κρατών μελών να ασκήσουν το δικαίωμα του εκλέγεσθαι δεν πρέπει να περιορίζεται αδικαιολόγητα. Σε ό,τι αφορά τη συμμετοχή στις δημοτικές εκλογές, όλοι οι πολίτες της Ένωσης αντιμετωπίζονται βασικά όπως οι ημεδαποί.
Παρεκκλίσεις ―π.χ. μεγαλύτερη ελάχιστη διάρκεια διαμονής ως προϋπόθεση για τη συμμετοχή στις δημοτικές εκλογές― μπορούν να επικαλεστούν κράτη μέλη στα οποία το ποσοστό των αλλοδαπών κοινοτικών πολιτών που έχουν το δικαίωμα του εκλέγειν και του εκλέγεσθαι υπερβαίνει το 20 % του συνολικού εκλογικού σώματος: αυτό αφορά επί του παρόντος το Λουξεμβούργο και ορισμένες μονάδες τοπικής διακυβέρνησης στο Βέλγιο. Εντούτοις, το Βέλγιο δεν χρησιμοποίησε ποτέ την εν λόγω παρέκκλιση.
Σε εθνικό επίπεδο, βρίσκεται σε εξέλιξη διάλογος για το δικαίωμα του εκλέγειν των υπηκόων τρίτων χωρών. Μετά τη συνθήκη του Μάαστριχτ, στην Ένωση συνυπάρχουν δύο καταστάσεις: χώρες όπου οι υπήκοοι τρίτων χωρών έχουν το δικαίωμα του εκλέγειν στις δημοτικές εκλογές (Ιρλανδία, Δανία, Φινλανδία, Κάτω Χώρες, Σουηδία) και χώρες όπου τέτοιο δικαίωμα δεν αναγνωρίζεται (Αυστρία, Βέλγιο, Γαλλία, Γερμανία, Ελλάδα, Ιταλία, Λουξεμβούργο, Πορτογαλία, Ισπανία, Ηνωμένο Βασίλειο).
B. Εκλογές για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (για τους κοινούς κανόνες και τις εθνικές διατάξεις, *1.3.4.)
Η οδηγία 93/109/ΕΚ της 6ης Δεκεμβρίου 1993 για τις λεπτομέρειες άσκησης του δικαιώματος του εκλέγειν και του εκλέγεσθαι κατά τις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου παρέχει σε κάθε πολίτη της Ένωσης τη δυνατότητα να επιλέξει εάν στις εκλογές για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο θα ασκήσει τα εκλογικά του δικαιώματα (εκλέγειν και εκλέγεσθαι) στην πατρίδα του ή στο κράτος όπου διαμένει εντός της ΕΕ, εφόσον δεν συμπίπτουν. Η συμμετοχή στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στο κράτος διαμονής διέπεται από τις ίδιες προϋποθέσεις που ισχύουν για τους υπηκόους του συγκεκριμένου κράτους. Παρεκκλίσεις μπορούν να επικαλεστούν κράτη μέλη στα οποία το ποσοστό των υπηκόων τρίτων χωρών εκτός ΕΕ υπερβαίνει σημαντικά τον μέσο όρο (περίπου 20 % του συνόλου του εκλογικού σώματος). Στην περίπτωση αυτή, μπορεί να απαιτηθεί μεγαλύτερη περίοδος διαμονής από ό,τι για τους ημεδαπούς.
ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ
A. Δικαιώματα σε σχέση με τις δημοτικές και κοινοτικές εκλογές
Στα ψηφίσματά του σχετικά με το σχέδιο οδηγίας για δικαιώματα σε σχέση με τις δημοτικές και κοινοτικές εκλογές, το Κοινοβούλιο κατέβαλε προσπάθειες να περιοριστούν στο ελάχιστο οι επιτρεπόμενες εξαιρέσεις στον κανόνα της ισότιμης μεταχείρισης με τους ημεδαπούς όσον αφορά το δικαίωμα του εκλέγειν και του εκλέγεσθαι.
B. Εκλογές για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο
Σε αρκετά ψηφίσματά του το Κοινοβούλιο έχει εκφράσει τη λύπη του για το γεγονός ότι έχει απλώς το δικαίωμα διαβούλευσης, και όχι εξουσία συναπόφασης, σε σχέση με τις νομικές πράξεις που θα εγκριθούν βάσει του άρθρου 19 παράγραφος 2 της συνθήκης ΕΚ. Η κατάσταση αυτή δεν έχει αλλάξει. Ωστόσο, η συνθήκη της Λισσαβόνας προβλέπει τη δυνατότητα υιοθέτησης μιας «ενιαίας διαδικασίας σε όλα τα κράτη μέλη ή μιας διαδικασίας σύμφωνα με κοινές αρχές όλων των κρατών μελών», κατόπιν έγκρισης από τα κράτη μέλη σύμφωνα με τις αντίστοιχες συνταγματικές τους απαιτήσεις (άρθρο 223 ΣΛΕΕ, όπως τροποποιήθηκε).
Επιπλέον, το Κοινοβούλιο έχει επανειλημμένα ζητήσει να θεσπιστεί ένα ενιαίο εκλογικό σύστημα για τις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, το οποίο θα αντικαταστήσει τις εθνικές εκλογικές νομοθεσίες που αφορούν εκλογές αυτού του είδους (*1.3.4.).
Wilhelm Lehmann
7/2008